Wat is zelfbeschadiging

Inleiding
De term ‘zelfbeschadiging’ is de vertaling van het Engelse ‘self-harm’ en omvat alle gedragingen die verwondingen/letsel aan de eigen huid of het lichaam toebrengen. Zoals snijden, branden, krassen, krabben, haartrekken, hoofdbonken, voorwerpen in het lichaam brengen of schadelijke stoffen innemen. Er zijn een hoop andere termen voor in omloop, denk aan 'zelfverwonding' (self-injury), 'automutilatie' of 'zelfverminking' (self-mutilation), 'auto-agressie' (auto-agression), ‘zelf-misbruik' (self-abuse), 'zelfdestructief gedrag' (self-destructive behaviour) en 'parasuïcide' (parasuicide). Het begrip zelfbeschadiging omvat al deze variaties en biedt, de meest waardevrije beschrijving, onder andere omdat het niet per definitie opzettelijk of bewust gedrag veronderstelt.

Afbakening definitie zelfbeschadiging
Soms kunnen de acties waardoor fysieke beschadigingen aan het eigen lichaam worden toegebracht tijdelijk van aard zijn, relatief onschuldig en karakteristiek voor een bepaalde ontwikkelingsfase. Zo is het niet uitzonderlijk dat jonge kinderen in de eerste levensjaren hoofdbonken (jactatio capitis) laten zien, een verschijnsel dat na enige jaren vanzelf verdwijnt. Een ander bekend voorbeeld is nagelbijten (onychofagie), dat later in de kinderleeftijd optreedt en tot ver in de volwassenheid kan blijven voortduren. Op de huid rondom de nagel bijten (perionychofagie) is een andere variant. Ook het uittrekken van haren (trichotillomanie) kan in de kinderjaren voorkomen en is dan vaak tijdelijk van
aard en relatief onschuldig. Hierin verschilt dit gedrag van trichotillomanie op latere leeftijd, een verschijnsel dat duidelijk psychopathologisch gekleurd is.

Zelfbeschadiging komt vaker voor dan je denkt. Veel mensen lukt het om hun verwondingen te verbergen. Angst en schaamte dwingen mensen ertoe hun zelfbeschadiging geheim te houden. Onbegrip van de omgeving en hulpverlening draagt nog eens bij aan de gevoelens van schaamte.

Exacte cijfers over hoe vaak het voorkomt en bij wie zijn er dan ook niet. De schattingen lopen uiteen van 0,75% tot 5 % van de bevolking. Bekend is wel dat het veel vaker voorkomt bij vrouwen dan bij mannen. Dit valt onder ander te herleiden naar de boodschappen die meisjes in hun opvoeding hebben meegekregen en hoe vrouwen in de maatschappij staan. Nog steeds komt het voor dat het niet gewaardeerd wordt als vrouwen en meisjes voor zichzelf opkomen. Ook het uiten van emoties op een directe manier is vaak nog een taboe.

Van mensen met een leer- en/of ontwikkelingsstoornis is bekend dat sommigen zichzelf beschadigen. Zelfbeschadiging komt voor bij specifieke psychiatrische diagnosen (zowel DSM- als niet-DSM), zoals:

Diagnosen (DSM):

• B-Cluster persoonlijkheidsstoornissen (de antisociale, de borderline (vooral), de theatrale en de narcistische persoonlijkheidsstoornis)
• Schizofrenie
• Seksuele stoornissen, doorgaans de genderidentiteitsstoornis en de genderidentiteitsstoornis Niet Anderszins Omschreven
• Posttraumatische stress-stoornis (PTSS)
• Dissociatieve stoornissen, doorgaans de dissociatieve amnesie, de dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) en de dissociatieve stoornis Niet Anderszins Omschreven (DSNAO)
• Stemmingsstoornissen, doorgaans depressie, dysthymie en de bipolaire stoornis
• Somatoforme stoornissen, doorgaans de somatisatiestoornis
• Eetstoornissen met name anorexia nervosa, boulimia nervosa (vooral) en de Binge-eating disorder
• Verslaving
• Pervasieve ontwikkelingsstoornissen (autismespectrumstoornis)
• Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD)
• Obsessieve-compulsieve spectrumstoornissen (OCS)
• Stoornis in de impulsbeheersing Niet Anderszins Omschreven

Diagnosen (niet-DSM):

• Complexe posttraumatische stress-stoornis (CPTSS)
• Repetitive Self-Harm Syndrome
• Trauma Reenactment Syndrome (TRS)

Syndromen met een bekende genetische oorsprong en zelfbeschadigend gedrag als kernsymtoom bij verstandelijke handicaps:

• Smith-Magenissyndroom
• Lesch-Nyhansyndroom
• Prader-Willisyndroom
• Aicardisyndroom (agenesie van het corpus callosum)
• Cornelia-De-Langesyndroom
• Lowesyndroom
• Onbehandelde phenylketonurie (PKU)
• Rettsyndroom
• Fragiele-X-syndroom

Bij andere syndromen komt zelfbeschadiging minder voor.

Naast de zojuist genoemde syndromen komt zelfbeschadiging ook voor bij bepaalde stoornissen:

• Tubereuse sclerose (Spectaculair Reactie Patroon, afgekort S.R.P.)
• Ontwikkelingsdepressie (S.R.P.)
• Hechtingspsychose (S.R.P.)
• Inrichtingssyndroom

Zelfbeschadiging is een uiting van psychische pijn, boosheid of verdriet. De handeling is op de persoon gericht en niet op anderen. In tegenstelling tot wat veel mensen denken is het niet zo dat mensen die zichzelf beschadigen geen pijn voelen. Ze voelen wel degelijk pijn, maar het moment waarop kan verschillen. Als ze tijdens het toebrengen van de verwondingen geen of bijna geen pijn voelen, komt de pijn in elke geval terug als de verwondingen behandeld worden. Ook is het niet zo dat mensen die zichzelf beschadigen per definitie gek zijn, of een gevaar voor anderen vormen.