Waarom

• Inleiding
• Groepen
• Betekenissen zelfbeschadiging
• Psychodynamische betekenissen zelfbeschadiging
• Het zelfbeschadigingsproces

Inleiding
Een op verschijnselen gebaseerde indeling van zelfbeschadiging biedt een atheoretisch overzicht waarbij het gedrag gedefinieerd is in observatietermen. Deze eenduidige en objectieve beschrijvingen van gedrag bevorderen de communicatie tussen hulpverleners en wetenschappelijk onderzoek. Ze brengen echter onvoldoende in beeld wat de motieven zijn voor het gedrag dat kenmerkend is voor het individu en geven daarmee onvoldoende houvast voor een behandelingsplan.

Niemand weet precies waarom cliënten zichzelf beschadigen, hoewel er inmiddels meerdere verklaringsmodellen voorhanden zijn. De verbindende schakel tussen observeerbaar gedrag en deze theoretische verklaringsmodellen is de innerlijke beleving van het individu dat zichzelf beschadigt en onderzoek blijkt een opmerkelijke diversiteit in handelwijze (gedrag), bewuste rationele veronderstelling (cognities) en gevoelsmatige betekenis (affect) in de antwoorden van cliënten op de vraag waarom zij zichzelf beschadigen.

Groepen
De redenen voor zelfbeschadiging kunnen globaal in drie groepen worden gegroepeerd:

1. Affect regulatie;
2. Communicatie;
3. Controle/straffen.

Affect regulatie
Onder affect regulatie wordt het reguleren van de gemoedsbeweging verstaan, zoals het lichaam weer in evenwicht brengen in een fase van turbulentie of overweldigende gevoelens. Hieronder valt ook het verbinden met je lichaam na een episode van dissociatie, het kalmeren van het lichaam in tijden van hoog emotionele en fysiologische hyperarousal, het valideren van innerlijke pijn met een andere expressie en het voorkomen van suïcide vanwege ondraaglijke gevoelens. In vele gevallen is zelfbeschadiging een overlevingsmechanisme. En kan het gezien worden als de meest geïntegreerde en zelfbeschermende keuze in een zeer begrensd veld van mogelijkheden.

Communicatie
Sommige cliënten gebruiken zelfbeschadiging als een manier om zichzelf te uiten zonder woorden. Wanneer de nonverbale communicatie in de vorm van zelfbeschadiging direct naar de anderen is gericht, wordt zelfbeschadiging dikwijls gezien als manipulatie. Manipulatie is gewoonlijk een indirecte poging om iets te vragen. Wanneer een persoon leert op een directere manier te vragen zal er ook eerder naar hem/haar geluisterd worden en zal de indirecte manier ook afnemen.

Controle/straffen
Zelfcontrole en affect regulatie overlappen elkaar enigszins. De zelfbeschadiging krijgt een magisch karakter. Door het steeds opnieuw opvoeren van het trauma wordt er een poging gedaan het gevaar te bezweren (wanneer ik mijzelf pijn doe, gebeuren de dingen waar ik bang voor ben niet) en zodoende controle te krijgen over jezelf en anderen.

Betekenissen zelfbeschadiging

Zelfbeschadiging als een manier om met ondraaglijke gevoelens om te gaan:

• Het stoppen, verminderen, vermijden of afleiden van pijnlijke emoties, gedachten, herinneringen
• Emotionele uitlaatklep: gevoelens die er op een andere manier niet uitkomen
• Zich bevrijden van herbelevingen van (seksueel) misbruik
• Het willen uitschreeuwen van de ervaring van misbruik, mishandeling of verwaarlozing
• Zelfbeschadiging is als schreeuwen zonder je mond open te doen
• Aan zelfbeschadiging wordt een bevrediging ontleend, die nodig is om ernstige frustratie, krenking, verlies of verlating te boven te komen
• Het overstemmen van de psychische pijn: fysieke pijn is minder erg dan de emotionele pijn; de mindere pijn willen voelen
• Pijn leren verdragen: als je deze lichamelijke pijn kan verdragen, kan ik ook andere pijn verdragen
• Dissociatie oproepen ter bescherming van ondraaglijke gevoelens: stoppen met denken en/of voelen
• Suïcide voorkomen

Zelfbeschadiging als uitdrukking van een negatief zelfbeeld:

• Het leven verdrijven, de dood willen voelen
• Onvrede met of boosheid op het eigen lichaam dat verraad pleegde, zwak of gewillig was: het lichaam onaantrekkelijk willen maken, willen vernietigen, het slechte eruit snijden, branden of slaan
• Zelfhaat: zichzelf kapot willen maken of pijn doen
• Delen van jezelf straffen
• Jezelf straffen of boete doen vanwege het doorbreken van de geheimhouding over het misbruik of mishandeling of andere geheimen

Zelfbeschadiging als uiting van verstoord zelfbeleving of een poging om fragmentatie van het zelf of gebrek aan zelfbesef op te heffen:

• Boosheid en woede uiten naar een andere identiteit: verplaatste boosheid ten aanzien van de misbruiker
• Een kinddeel dat in het verleden leeft straffen
• Terugkeren naar de realiteit: bij afnemende vermogen om normale prikkels te ontvangen, het vervreemd raken van je omgeving, gewijzigde waarneming van tijd (opheffen van derealisatie)
• Uiting van vervreemding van het eigen lichaam: het lichaam wordt ervaren als een object van anderen, als niet-zelf
• Terug vinden van lichaamsgrenzen, stoppen van het vervloeiingsgevoel: de huid als grens tussen ik en niet-ik
• Bevrijden van vervreemding: opheffen van het gevoel vervreemd te zijn van andere personen (opheffen van depersonalisatie)
• Bevestiging van het zelf of verlener van je identiteit: ik doe het om te bewijzen dat ik besta; de geest verlaat het eigen lichaam en keert pas terug als je het bewijs hebt dat je leeft en menselijk is
• Dissociatie opheffen/controle erover krijgen: leegheid en gevoelloosheid opheffen
• Het leven willen voelen: gevoel van pijn geeft het besef van leven
• Bloed willen zien: als bewijs dat je leeft
• Suïcide voorkomen

Zelfbeschadiging als poging tot autonomie en zelfcontrole:

• Zelfreiniging: het (kwade)bloed weg laten vloeien
• Controle krijgen over jezelf als het niet lukt grip te krijgen op de omgeving
• Zelfbeschadiging geeft een gevoel van controle over lichaam en leven: het 'verantwoord' kunnen beschadigen zonder gevaar voor eigen leven; de hoge frequentie van zelfbeschadiging, kan echter ook het gevoel geven de controle te verliezen
• Poging om orde te creëren in de chaos
• Het kwade in jezelf straffen door jezelf: de baas over jezelf willen zijn, onafhankelijkheid en eenzaamheidsgevoelens zijn bekend terrein
• Versterken van zelfwaardegevoel: zich superieur voelen, jezelf meer pijn kunnen doen dan dan anderen dat kunnen
• Controle over de pijn krijgen: eigen dader willen zijn
• Het lichaam beschermen tegen indringers die het seksueel willen misbruiken
• Veiligheid en uniekheid: bij leegheid en gevoelloosheid is er altijd nog de pijn en het bloed voor jezelf; het zelfbeschadigend gedrag geeft sommigen die het gevoel hebben doorgaans onzichtbaar te zijn, het gevoel uniek te zijn: littekens zijn het enige wat ik heb al het andere is niet van mij
• Euforie en een plezierig gevoel oproepen: hogere gevoelens ervaren of spanning door het spelen met de eigen grenzen en de hoeveelheid te verdragen pijn
• Oproepen van seksuele gevoelens

Zelfbeschadiging als manier van communicatie:

• Naar binnen gekeerde boosheid of agressie bedoeld voor anderen
• Agressie naar anderen toe voorkomen/schade beperken: jezelf pijn doen uit angst een ander pijn te doen en daarmee die ander te verliezen
• Manier van communiceren over zelfhaat: je niet begrepen voelen in hoe diep die zelfhaat zit en hoe slecht je gevoelens of gedachten zijn
• Symbolische manier om te communiceren met de dader van het misbruik, om te laten zien wat die heeft aangericht
• Jezelf pijn doen, om aan de ander een wraakactie te ontlokken
• De hulpverlener willen bestraffen
• Hulpverlener tarten te stoppen met de behandeling
• Uitdrukking van verzet, boosheid, frustratie of wraak; laten zien wat de ander heeft aangedaan
• Een ritualistische daad van wraak naar hulpverleners die de cliënt straffen, separeren, onder dwang voeden en medicatie geven
• Shockeren
• Drama of theater opvoeren waarbij je jezelf al slachtoffer als slachtoffer ziet en de passieve centrale figuur blijft
• Erger voorkomen, bijvoorbeeld ontslag uit het ziekenhuis
• Omgeving dwingen tot het verschaffen van zorg, aandacht en liefde
• Speciale positie willen behouden
• Aandacht vragen: jezelf verwonden zodat iemand vraagt wat er aan de hand is, aangeven dat er hulp nodig is, behoefte aan zorgende aandacht
• Opgemerkt willen worden door iemand die ziet hoe groot het psychische lijden is

Psychodynamische betekenissen zelfbeschadiging
Van de persoonlijkheidstheorieën biedt het psychoanalytisch referentiekader het breedste scala van hypothesen die gedrag begrijpelijk maken, maar door het hoge abstractieniveau van de theoretische constructen is het moeilijk om een verband te leggen tussen deze theorieën en het manifeste gedrag. Om deze leemte te vullen is recent het ‘Ontwikkelingsprofiel’ geïntroduceerd, dat zich goed leent om de uiteenlopende psychodynamische betekenissen die een gedragspatroon kan hebben systematisch in kaart te brengen en daar therapeutische consequenties aan te verbinden.

Met de ontwikkelingspsychologie als referentiekader wordt in het Ontwikkelingsprofiel uitgegaan van een fasegewijze ontwikkeling van het individu. Alle fasen worden door een ieder doorlopen, maar niet in dezelfde tijd en met wisselend succes. Het gedrag van de volwassene wordt getypeerd door de mate waar in hij de bij zijn leeftijd passende ‘gezonde’ aangepaste (adaptieve) gedragspatronen heeft ontwikkeld en de mate waarin zijn gedrag wordt bepaald door vroege of ‘ongezonde’ aangepaste (maladaptieve) patronen.

Er worden tien ontwikkelingsniveaus onderscheiden, die hiërarchisch zijn geordend van onrijp naar rijp. Er worden zes ‘ongezonde’ aangepaste (maladaptieve) niveaus beschreven, met als thema’s:

1. Structuurloosheid;
2. Fragmentatie;
3. Egocentriciteit;
4. Symbiose;
5. Verzet;
6. Rivaliteit.

Daarnaast worden er vier ‘gezonde’ aangepaste (adaptieve) niveaus beschreven die het gezonde functioneren van de persoon in kaart brengen, met als thema’s:

1. Individuatie;
2. Verbondenheid;
3. Generativiteit;
4. Rijpheid.

Samen geven deze maladaptieve en adaptieve niveaus een sterkte-zwakte-analyse van iemands persoonlijk functioneren op grond waarvan een behandelpan kan worden opgesteld. Hieronder worden deze thema’s verder uitgewerkt.

Structuurloosheid
Het gedrag wordt gekenmerkt door het ontbreken van een innerlijk referentie kader en door het ontbreken van bepaalde algemeen menselijke vermogens. Het gedrag is onsamenhangend en wordt grotendeels bepaald door momentane interne of externe prikkels. Consequenties van het handelen worden niet overwogen en de behoefte zich te beschadigen wordt direct bevredigd. De cliënt kan onbereikbaar zijn, vertoevend in zijn eigen, voor anderen oninvoelbare belevingswereld. Innerlijke zelfrepresentaties lijken te ontbreken, de cliënt lijkt zelf niet in staat zijn eigen ervaringen te symboliseren. Het probleemoplossend gedrag wordt gekenmerkt door een gestoorde realiteitstoetsing, hetgeen zich kan manifesteren in loochening, wanen of waanachtige ideeën en
(pseudo-)hallucinaties. Hier vinden we de zelfbeschadiging zoals dat beschreven is bij de grove zelfbeschadiging bij uiteenlopende psychotische stoornissen, de stereotiepe zelfbeschadiging bij verstandelijk gehandicapten en de compulsieve zelfbeschadiging die volledig als een automatisme wordt beleefd.

Fragmentatie
Het gedrag wordt gekenmerkt door een gebrek aan innerlijke samenhang en door frequente wisselingen in zelfgekozen doelen, waarbij alleen een ander de innerlijke belevingswereld van de cliënt kan structureren. Er is sprake van een vaag of tegenstrijdig zelfbeeld, waarbij de cliënt een overmaat aan lustvolle ervaringen nodig heeft om de confrontatie met een gevoel aan innerlijke leegte uit de weg te gaan. De cliënt is slechts in beperkte mate in staat zijn ervaringen een persoonlijke of affectieve betekenis te verlenen. Bij stress wordt het gedrag gekenmerkt door primitieve afweermechanismen als splitsen of projectieve identificatie, door dissociatie of door direct te handelen (ageren), zonder zelf een bedoeling of betekenis aan het gedrag te koppelen. Hier vinden we de zelfbeschadiging zoals dat beschreven is bij de verschillende vormen van de oppervlakkige zelfbeschadiging, waarbij een snelle, maar meestal kortdurende vermindering van onaangename gevoelens zoals leegte, onbestemde angst, spanning, voortdurende aanwezige sombere stemming of prikkelbaarheid, derealisatie/ depersonalisatie of woede wordt bewerkstelligd.

Egocentriciteit
Het belangrijkste kenmerk is de overwaardige of egocentrische houding, waarbij de cliënt zich superieur opstelt en anderen voor hem slechts fungeren als leverancier voor zijn eigen behoeftebevrediging. Op teleurstellende situaties wordt met almacht gereageerd, of de ander wordt gedevalueerd. Er zijn in de literatuur weinig voorbeelden te vinden waarbij de motieven voor de zelfbeschadiging terug te voeren zijn tot dit niveau. Het is mogelijk dat uitgesproken narcistische problematiek juist beschermt tegen zelfbeschadiging.

Symbiose
Kenmerk hiervan is onvolledige separatie, onvermogen om in het dagelijks leven zelfstandig te functioneren zonder directe steun, betrokkenheid en zorg van belangrijke anderen. De waarde die de cliënt zichzelf toekent wordt overwegend bepaald door de waardering door anderen, waarbij een onverzadigbare passieve liefdesbehoefte voortdurend om bevrediging vraagt. Personen of situaties die hem teleurstellen verliezen de betekenis die ze oorspronkelijk voor hem hadden of het streven om bepaalde doelen te verwezenlijken wordt opgegeven. Er is een gebrek aan basisvertrouwen. Voor cliënten met episodisch of repeterende zelfbeschadiging vormt het verlangen naar zorg of aandacht bij navraag vaak een van de bewuste motieven om tot zelfbeschadiging over te gaan.

Verzet
Kenmerken hiervan zijn gebrek aan autonomie en gebrek aan innerlijke vrijheid. De cliënt voelt zich overheerst door anderen. Zijn eigenwaarde ontleent hij aan geleverde prestaties. De normen die hij hanteert zijn rigide en streng. Het streven van de cliënt wordt in belangrijke mate bepaald door de behoefte aan macht. Bij stress wordt het affect geïsoleerd of verschoven, waarbij de cliënt de agressie op zichzelf kan richten. Coping-stijlen die gehanteerd worden zijn onder meer controle en verzet. Ook kan de cliënt zichzelf straffen, bewust of onbewust. In de literatuur over oppervlakkige zelfbeschadiging worden (zelf)haat, wraak, (zelf)bestraffing en behoefte aan controle en autonomie vaak genoemd als motieven om tot een daad van zelfverwonding te komen.

Rivaliteit
De onzekerheid over eigen kwaliteiten als volwassen vrouw of man is hier kenmerkend en resulteert in het streven zichzelf te bewijzen en de ander te overtreffen of te degraderen. Men heeft de behoefte om uitzonderlijk te zijn. De eigenwaarde wordt ontleend aan de vergelijking van de eigen capaciteiten met die van anderen, waarbij de ander als idool kan worden beleefd. Er is een grote behoefte om capaciteiten exhibitionistisch te etaleren. In de literatuur over oppervlakkige zelfbeschadiging is herhaaldelijk beschreven dat zelfbeschadiging in instellingen waar cliënten verblijven soms epidemische vormen aanneemt. Er wordt beschreven dat veel cliënten meestal niet in hun polsen snijden zolang ze niet zijn opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis maar dat ze dit gedrag hebben geleerd van hun medecliënten. Ze snijden dan vaak in groepjes, waarbij gevoelens van rebellie tegen de staf en onderlinge competitie belangrijke motieven vormen.

Het zelfbeschadigingsproces
Het zelfverbeschadigingsproces kent vier fases, te weten:

1. De beginfase;
2. De klimmende fase;
3. De crisisfase;
4. De postcrisisfase.

De beginfase
De beginfase is het denkstadium (negatieve gedachten, frustratie in de omgang met anderen, stemmen (horen), herbelevingen of andere triggers).

De klimmende fase
De klimfase is het gevoelsstadium (onveiligheid, toenemende spanninngen, overweldigende gevoelens).

De crisisfase
De crisisfase is het gedragstadium (poging tot controlebehoud, controle verlies, impulsief, dissociatie)

De postcrisisfase
De postcrisisfase is het het effect van de zelfbeschadiging (gevoel van opluchting, controleherstel, pijnbeleving, schuldgevoel, schaamte, angst, dissociatie).

Top