Littekens & littekenbehandeling
Inleiding
Een litteken is een blijvend zichtbare afwijking meestal van de
huid na de genezing van een wond.
Er
zijn vrijwel geen mensen te vinden die niet ergens op hun lichaam
één of ander litteken hebben. Maar omdat de meeste
littekens nauwelijks storend zijn staat men er vaak niet bij stil
en wordt er in het algemeen niet zwaar aan getild.
Bij
grote littekens en voornamelijk die voor de buitenwereld zichtbaar
zijn, ligt dat anders. Grote, maar ook kleine littekens, kunnen
traumatisch en frustrerend zijn voor de patiënt. Het is verbazend
hoeveel misverstanden er bestaan bij zowel patiënten als artsen
rondom het probleem van littekens.
Het
is juist onze Westerse cultuur die ons oplegt om littekens lelijk
te vinden. Op onze aarde zijn veel culturen die juist erg trots
zijn op hun moedwillig aangebrachte littekens, ook wel genoemd cicatrix.
Bij veel stammen zijn littekens een onderscheidingsteken of een
decoratie. In die culturen is juist een eer om getekend te zijn
voor het leven. In het Westen, vindt er ten aanzien van littekens
een omslag plaats. Zo zijn er mogelijkheden om decoratieve littekens
op het lichaam aan te brengen met behulp van bepaalde technieken,
zoals ‘branding of cutting’. Dit wordt ook wel scartification
genoemd.
Sommige
patiënten kan het niet schelen of hun littekens zichtbaar zijn.
Als ze niet zichtbaar zijn, heeft iemand het ‘geheim’
en moet de persoon voortdurend beslissen of hij het ‘verklapt’
of niet. Patiënten met littekens van bijvoorbeeld brandwonden
in het gezicht, hand of nek, zeggen vaak dat ze blij zijn dat ze
die beslissing niet hoeven te nemen.
Wat
bij littekens ook mee kan spelen, of deze nou veroorzaakt zijn door
een ongeluk, het gevolg zijn van een chirurgische ingreep of door
zelfbeschadiging, is schaamte.
Littekens
in relatie tot zelfbeschadiging
Littekens van zelfbeschadiging kun je beschouwen als ‘oorlogslittekens’,
een duidelijk bewijs die zowel de strijd in kaart brengt om jezelf
juist niet te willen beschadigen, als de strijd die is gestreden
en is overleefd. Die littekens hebben een eigen geschiedenis en
betekenis waar alleen de individuele cliënt van afweet. Een
voorbeeld van een betekenis die iemand aan de littekens van zelfbeschadiging
toekent, is het teken van de ‘echtheid’ van je bestaan.
Zonder littekens geen lichaamsbesef.
Oorzaken
Littekens worden gevormd na diepe beschadigingen van de huid. Wanneer
alleen de opperhuid wordt beschadigd, bijvoorbeeld bij oppervlakkige
schaafwonden, zullen geen littekens optreden. Bij sommige kleurlingen
wordt vaak een donkere of lichtere verkleuring gezien. Deze aanleg
is vaak genetisch en soms erfelijk. Wanneer ook de lederhuid bij
het letsel betrokken is zal de huid zich herstellen met achterlating
van een litteken. Het littekenweefsel bestaat uit collageen (bindweefsel).
Een
wond is een verbreking van de anatomische functionele samenhang
van levend weefsel. Het kan veroorzaakt zijn door fysisch, mechanisch
of thermisch geweld van buitenaf of het heeft zich ontwikkeld ten
gevolge van een ziekte
Soorten
wondgenezing
Een wond kan op drie verschillende manieren genezen:
- Primaire
wondgenezing;
-
Secundaire wondgenezing;
- Tertiaire
wondgenezing.
Primaire
wondgenezing
Dit vindt plaats na kunstmatig sluiten van een wond
zoals bij hechten, kleinere verwondingen en schaafwonden indien
er geen infectie optreedt.
Secundaire
wondgenezing
Dit vindt plaats bij grotere wonden met weefselverlies. Er is veel
vaatrijk korrelig bindweefsel dat zich vormt op de bodem van een
wond. Dat is nodig om de wond dicht te laten groeien.
Tertiaire
wondgenezing
Dit vindt plaats bij een uitgebreide wond met veel vocht en/of een
aanwezigheid van een infectie. De wond kan niet operatief gesloten
worden en de infectie moet eerst worden behandeld.
In
het algemeen kan gesteld worden dat een ‘normale wond’
geneest in drie fasen:
- De
ontstekingsfase;
-
De regeneratiefase;
-
De rijpingsfase.
De
ontstekingsfase
De ontstekingsfase duurt één tot vier dagen vanaf
het ontstaan van de wond. Tijdens deze fase reinigt het lichaam
de wond en begint de eigenlijke wondgenezing waarbij littekenweefsel
en collagene vezels worden aangemaakt.
De
regeneratiefase
De regeneratiefase duurt van de vierde dag tot de eenentwintigste
dag. Bloedvaatjes, collagene vezels, lymfevaatjes en zenuwen gaan
zich in de deze fase herstellen.
De
rijpingsfase
De rijpingsfase begint de eenentwintigste dag en kan een jaar (of
langer) duren. In deze fase ontstaat er een evenwicht tussen de
aanmaak en afbraak van collagene vezels. Het litteken wordt minder
rood, oppervlakkiger en soepel.
Factoren
die meespelen bij littekenvorming
Het type litteken dat na een verwonding van de huid is afhankelijk
van:
- Het
type verwonding of huidaandoening
-
Wanneer een huidafwijking chirurgisch wordt verwijderd en vervolgens
wordt gehecht, zal een heel ander type wond ontstaan dan wanneer
er niet wordt gehecht en de wond vanzelf dicht moet groeien. Littekens
van chirurgische ingrepen zijn weer heel anders dan die ontstaan
na bijvoorbeeld acne
- De
plaats op de huid
-
De huid van de borst is berucht voor het maken van dikke (hypertrofische)
littekens en keloïd. Littekens na chirurgische ingrepen in
het gezicht genezen vaak zeer fraai
-
De aanleg voor het maken van bepaalde littekens
-
Sommige mensen hebben aanleg voor het maken van hypertrofische
littekens. Soms is de aanleg erfelijk. Littekens is ook rasgebonden.
Afrikanen hebben vaak een sterke neiging tot het maken van hypertrofische
littekens
-
Infectie
-
Een slechte algehele conditie of doorbloeding van het wondgebied
Soorten
littekens
Er bestaan verschillende soorten littekens:
- ‘gewone’
littekens
-
Atrofische littekens
-
Littekens na acne
-
Hypertrofische littekens
-
Keloïd
‘gewone’
littekens
Bij de meeste mensen geneest een wondje zonder veel problemen. Wat
overblijft is een pigmentloos strengetje of vlekje (afhankelijk
van de aard van de beschadiging).
Atrofische
littekens
Bij deze littekens is er sprake van een zeer dun laagje littekenweefsel.
De littekens kunnen verzonken zijn in de huid of een ‘sigarettenpapier’-
aspect hebben. Dit soort littekens worden wel gezien als restanten
van huidbeschadigingen na infecties (virus, schimmel) en na Röntgen-bestralingstherapie.
Littekens
na acne
Zijn vaak diep in de huid gelokaliseerd (‘putjes’) maar
zijn niet altijd echt atrofisch.
Hypertrofische
littekens
Deze ontstaan bij overproductie van fibrineweefsel door bindweefselcellen
in de huid, waardoor sterk verdikte littekens ontstaan. Het zijn
dikke, roze strengen en plaques op de huid die circa 3 weken na
de verwonding ontstaan en in een periode van maanden tot een jaar
voortdurend dikker worden. Vooral de huid boven het borstbeen, de
schouders, de nek en de oren is geneigd tot de vorming van deze
hypertrofische littekens. Een aanleg tot het vormen van deze littekens
is vaak familiair- of rasgebonden.
Keloïd
Keloïd-littekens zijn eigenlijk een bijzonder soort hypertrofische
littekens. Terwijl gewone hypertrofische littekens beperkt blijven
tot de plaats van de verwonding, groeien keloïden over de grenzen
van de verwonding heen, en kunnen zo betrekkelijk grote huidgebieden
bedekken.
Behandeling
Algemeen
Wanneer de wond net is genezen, kun je beginnen met het inwrijven
van het litteken. Wat je kunt gebruiken is bijvoorbeeld:
- Vitamine
A en E- of littekencrème
-
Calendulan
zalf (VSM)
-
Bepanthen zalf (Bayer)
-
Narben gel (Wala)
- Alhydran/Epivera
(Bapmedical), op doktersrecept verkrijgbaar
Ook
het dragen van drukkleding heeft een positief effect op het litteken.
Het litteken wordt daarmee als het ware ‘platgedrukt’.
Specifiek
Gewone
littekens
Geen.
Atrofische
littekens
Kleine, diepe atrofische littekens kunnen eventueel chirurgisch
worden verwijderd. Het doel van deze behandeling is het vervangen
van het atrofische litteken door een gewoon litteken.
Hypertrofische
littekens en keloïden
- Lokale
injectie van corticosteroïden: Door het inspuiten van corticosteroïden
eventueel aangelengd met lidocaïne is een beproefde, doch
niet altijd succesvolle therapie. Eventueel kan het litteken vlak
voor de injectie worden aangestipt met vloeibare stikstof
-
Lasertherapie met de Pulsed Dye Laser gecombineerd met inspuiting
van corticosteroïden kan succes geven wanneer andere therapieën
falen
-
Druk: Bij grote hypertrofische littekens kan druk op de littekens
worden uitgeoefend met behulp van een speciaal drukpak. De behandeling
is vooral geschikt voor littekens op de borst of rug
-
Siliconenpleister: Het aanbrengen van siliconenpleister kan het
volume van een hypertrofische litteken aanzienlijk verminderen.
Het precieze werkingsmechanisme is niet bekend. De pleister kan
de gehele dag door gedragen worden en blijft enkele weken tot
maanden bruikbaar
-
Siliconen-gel: Siliconen kunnen ook in een vloeibare vorm aangebracht
worden. Hierdoor sluiten de siliconen goed aan op de vorm en de
oneffenheid van het litteken
Aanvullende
specifieke behandelingen zijn:
- Speciale
make-up gebruiken in je eigen huidskleur
-
Medische tatoeages
-
Massages
-
Het gebruik van siliconen verbanden, zoals: Scarban of Mepiform
- Kinesiotape
- Overgrafting:
destigmatization
Je
kunt je hierover laten informeren door een huidtherapeut. De huisarts
kan je doorverwijzen naar een huidtherapeut.
Voorkomen
van littekens
Bij elke verwonding van de huid die tot in de lederhuid doordringt
(of deze nu bij een ongeluk, ten gevolge van een chirurgische ingreep
of zelfbeschadiging ontstaat) zal een litteken ontstaan. Het ontstaan
van littekens is vooralsnog niet te voorkomen.
Bij
mensen van wie het bekend is dat zij een verhoogd risico hebben
op het vormen van hypertrofische littekens dient er in de genoemde
risicogebieden (borst, schouders, nek, oren) met extra zorg geopereerd
te worden. Ten eerste dienen niet medische-noodzakelijke ingrepen
achterwege gelaten te worden. Indien chirurgie toch nodig is, is
het van belang dat de chirurg de wond sluit met zo min mogelijke
spanning op de wondranden, aangezien dit littekenhypertrofie in
de hand werkt. Ook wondinfectie kan hypertrofie in de hand werken
dus dient ook met zorg te worden vermeden.
In
het buitenland worden patiënten met een verhoogd risico op
hypertrofische littekens of keloïd soms voor de chirurgische
ingreep op de plek van de operatie bestraald met Röntgenstralen
om het risico op hypertrofie te verkleinen. In Nederland is deze
voorzorgsmaatregel niet gebruikelijk.
De
kosten
De kosten van verbandmiddelen, een huidtherapeut en een plastische
chirurg worden in sommige aanvullende verzekeringen gedekt. Je kunt
dit zelf even checken in de polisvoorwaarden.
Top
|