Leven met (de gevolgen van) zelfbeschadiging

• Inleiding
• Psychologische gevolgen
• Coming-out
• Algemene richtlijnen
• Littekens zichtbare en onzichtbare

• Omgaan met onplezierige vragen

• Omgaan met de littekens zelf

Inleiding
Leven met en na zelfbeschadiging, ook als deze verdwenen is, kan een hele opgave zijn vanwege de gevolgen die het op de rest van je leven heeft, zoals de blijvende littekens en de eventueel blijvende handicaps. Bij handicaps kun je denken aan een blijvend pees en/of spierletsel bij het snijden of amputaties van vingers ten gevolge van brandwonden. Naast de medische gevolgen zijn er nog de psychologische van bijvoorbeeld het bij tijd en wijlen steeds de keuze moeten/willen maken om aan anderen te vertellen wat zelfbeschadiging is of steeds herinnerd worden aan doorgemaakte crises uit het verleden.

Psychologische gevolgen
Hoewel er reeds informatie is over de psychologische gevolgen van zelfbeschadiging die zich kunnen voordoen, verdient dit onderdeel extra aandacht en dient zelfs uitgebreid te worden. Dit geldt deels ook voor letsels in het algemeen (snijwonden, brandwonden en/of botbreuken) die veroorzaakt zijn door een ongeval of een ramp. Indien er daarover al informatie beschikbaar is, gaat deze met name over de psychologische gevolgen van brandwonden. De informatie over een ‘brandwondenongeval’, is deels van toepassing op de psychologische gevolgen van zelfbeschadiging en kan deels zelfs gecombineerd worden met de kennis over zelfbeschadiging die al aanwezig is. Of men nu (onzichtbare)littekens heeft ten gevolge van zelfbeschadiging of door een ongeval, men moet in beide gevallen verder met een geschonden lichaam.

Als je wonden oploopt door zelfbeschadiging, kun je op diverse momenten nog eens ‘extra psychische schade’ oplopen. Je kunt dan denken aan:

1. De zelfbeschadigings-crisis zelf kan (een extra) een traumatische ervaring zijn;
2. Dit kan gelden voor de behandeling op een Spoed Eisende Hulp (SEH) of voor de ziekenhuisopname die er in sommige gevallen op volgt, waarbij pijn en angst een belangrijke rol kunnen spelen. Ook de behandeling in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) of bij een vrijgevestigde hulpverlener kan een traumatische ervaring zijn;
3. Het blijvend veranderde en gehavende lichaam is een moeilijk te accepteren gegeven;
4. De ongevraagd en vaak ongewenste reacties van je omgeving op het veranderde uiterlijk maken het voorgaande, punt 3, nog veel moeilijker;
5. Confrontatie met gevoelens;
6. Het ontstaan van extra psychische klachten/aandoeningen

De zelfbeschadigings-crisis
De zelfbeschadigings-crisis die de kras-, snij- en/of brandwonden hebben veroorzaakt, leidt vaak tot het ontstaan van extra psychische klachten. Reacties tijdens de zelfbeschadigings-crisis zoals angst, paniek, hulpeloosheid enzovoort geven aan hoe ingrijpend een zelfbeschadigings-crisis kan zijn. Daarnaast kan men opnieuw geconfronteerd worden met de oorzaken, achtergronden en de psychische beperkingen die de aanleiding waren voor de zelfbeschadiging.

Hoe ambivalent het ook mag klinken, er kan in de acute fase ook sprake zijn van angst voor de dood of angst voor een ongewisse toekomst vanwege de lichamelijke beperkingen of de ontsierende littekens.

De behandeling op SEH, ziekenhuisperiode en GGZ of vrijgevestigde hulpverlener
Bovenop de pijn aan de wonden leeft de angst bij veel cliënten of men tijdens het bezoek aan de SEH wel een goede medische behandeling zal krijgen met de daarbij horende fatsoenlijke bejegening. In geval van een eventuele ziekenhuisopname voor brandwonden speelt naast de pijn van de wond zelf ook de pijn van de verbandwisselingen. De isolatie van de buitenwereld en de vele operaties vragen behoorlijk veel van de draagkracht van een brandwondenpatiënt. Dit geldt overigens ook voor patiënten met ernstig pees-, spier- en/of zenuwletsel veroorzaakt door diep snijden.

Aangezien de manier waarop in het verleden en nu nog steeds omgegaan wordt met zelfbeschadigende cliënten (denk daarbij aan straffen, negeren; dus niet ingaan op de zelfbeschadiging met de illusie dat het dan uit zal doven, het tekenen van anti-zelfbeschadigings-contracten enzovoort), is er vlak na de behandeling op een SEH of tijdens de ziekenhuisopname, ook de angst of men nog wel in behandeling mag blijven in de GGZ of bij de vrijgevestigde hulpverlener.

Dit geeft nog eens extra stress en doet een enorme aanslag op de al verminderde draagkracht en kan zelfs een negatieve invloed hebben op de wondgenezing. Immers, men moet én op het psychologische vlak in het reine zien te komen én lichamelijk genezen. Het lichaam heeft alle energie nodig om de wond(en) dicht te krijgen.

De confrontatie met het veranderde lichaam
De lichaamsverandering door snijwonden en brandwonden gebeurt plotseling. Deze is anders dan bij een geleidelijke verandering, zoals het ouder worden, waarbij bijvoorbeeld rimpels en grijze haren ontstaan. Daarom vraagt het leven met littekens veel meer aanpassingsvermogen om de veranderingen in het uiterlijk te accepteren. Vroeg of laat vinden mensen manieren om met deze veranderingen om te gaan. Toch kunnen ongemerkt klachten ontstaan die de kwaliteit van leven negatief beïnvloeden zoals verdriet, rouw, schaamte of het niet kunnen verwerken van de zelfbeschadigings-crisis.

De reacties van de omgeving
Na de behandeling op een SEH of eventuele ziekenhuisopname dient de volgende grote opgave zich aan: het ‘gewone leven’ weer oppakken met een geschonden lichaam en leren omgaan met reacties van anderen. Mensen met littekens worden vaak aangestaard, niet voor vol aangezien of worden zelfs als een publiek bezit beschouwd. Zij kunnen nooit eens anoniem zijn. Ze krijgen te pas en te onpas ongewenste vragen van onbekenden en ook wel bekenden op zich afgevuurd. Dergelijke reacties van de omgeving kunnen leiden tot bijvoorbeeld sociale angst, schaamte en isolatie.

In geval van littekens ten gevolge van zelfbeschadiging kan het gebeuren dat er in de omgeving een ‘blaming the victim’ houding ontstaat. Met andere woorden de cliënt wordt in alle opzichten verantwoordelijk gehouden voor het ontstaan van de littekens. Door onwetendheid of onwil wordt geen rekening gehouden met de achtergronden/oorzaken van de zelfbeschadiging. Machteloosheid, onwetendheid en persoonlijke gevoelens spelen hier een belangrijke rol. Verder kunnen mensen uit de omgeving ook angstig, afwijzend of agressief reageren.

Hierdoor bestaat het gevaar dat een ander mechanisme in werking treedt, namelijk dat de cliënt slachtoffer dreigt te worden van ‘secundaire victimisatie’. Wat betekent dat de cliënt die zichzelf beschadigd heeft, opnieuw slachtoffer wordt in eenzelfde situatie/psychotrauma/delict die aanleiding was voor de zelfbeschadiging. De cliënt wordt geconfronteerd met negatieve sociale reacties, zoals (onwillige) hulpverleners en instanties die hen niet willen of kunnen helpen. Ook mensen van wie je eventueel wel hulp zou verwachten kunnen zich afkeren. Dit kan voor nieuwe spanningen of problemen zorgen en zo is de vicieuze cirkel weer rond en zelfs versterkt. Dat kan de aanzet zijn voor nieuwe zelfbeschadiging en dus nieuwe littekens.

Confrontatie met gevoelens
De gevoelens die na zelfbeschadiging ontstaan kunnen opgesplitst worden in:

1. Gevoelens/gevolgen op korte termijn;
2. Gevoelens/gevolgen op lange termijn.

Gevoelens/gevolgen op korte termijn
De gevoelens/gevolgen van zelfbeschadiging op korte termijn, zoals ontspanning, zelfcontrole, pijnstilling en voldoening, worden meestal als positief ervaren. Bij sommige mensen kan er ondanks deze positieve gevoelens/reacties ook verdriet zijn. Soms wordt zelfbeschadiging ervaren als een soort ‘vriend’, waarop men altijd een beroep kan doen. Desondanks weet men meestal ook wel dat er iets niet klopt aan deze manier van omgaan met zichzelf. Het gaat immers om gedrag dat men bijvoorbeeld niet zal aanraden aan een goede vriend(in) als deze zich in moeilijkheden bevindt.

Gevoelens/gevolgen op lange termijn
Op de lange termijn nemen gevoelens van waardeloosheid, zwakheid, schuld en zelfhaat alleen maar toe. Er ontstaat dan een vicieuze cirkel, waarbij men zich pijn doet omdat men zich pijn gedaan heeft… Andere, meer ‘gezonde’ manieren om de gewenste effecten te verkrijgen worden steeds minder toegepast. Zelfbeschadiging wordt dan een ‘tiran’, waar men niet buiten kan, ook als men het anders wil aanpakken. Met andere woorden: wat eerst werd ervaren als een ‘oplossing’ voor een bepaald probleem, wordt op den duur zelf een probleem.

Extra psychische klachten/aandoeningen
Naast de reeds bestaande psychische belasting en psychiatrische diagnose, kunnen er na de zelfbeschadigings-crisis nog eens extra psychische klachten ontstaan, zowel bij een goede als bij een slechte opvang door de SEH, algemeen ziekenhuis/brandwondencentrum, GGZ of vrijgevestigde hulpverlener ten aanzien van de zelfbeschadiging. Dit heeft te maken met de impact die het letsel op zowel het lichaam als op de psyche heeft. De psychische klachten/aandoeningen waar het om gaat zijn de volgende:

• Posttraumatische stress-stoornis
• Somberheid en depressie
• Problemen met concentratie en geheugen
• Littekens, zelfbeeld en contact met anderen
• (Extra) problemen met seksualiteit
• De partner
• Slaapproblemen

Coming-out
Het vertellen aan de mensen in je leven dat je jezelf beschadigt of hebt beschadigd, vertoond veel gelijkenissen met 'uit de kast komen' over je seksuele geaardheid. Het uit de kast komen is een heel persoonlijk proces. De een doet het wel de ander doet het niet en iedereen heeft daarin zijn eigen tempo.

Er wordt vaak aangenomen dat het vertellen over je zelfbeschadiging alleen maar in een gesprek zou kunnen. Er zijn echter meer manieren om het andere mensen te vertellen. Sommige mensen kiezen ervoor om het op te schrijven en het dan te presenteren aan die ander. Wanneer je voor deze benadering kiest, kun je onderstaande algemene richtlijnen volgen voor een gesprek nadat die ander het heeft gelezen. Als je het bekend wilt maken via een e-mail, is het raadzaam om die ander niet lang daarna op te bellen.

Geef die ander de tijd om het 'te verteren'. Wanneer die ander zegt tijd nodig te hebben vraag dan aan hem/haar om het je te laten weten wanneer hij/zij er klaar voor is.

Algemene richtlijnen

• Wees gevoelig voor de gevoelens van die ander. Het kan bijna net zo moeilijk zijn voor die ander om het te horen als voor jou om het vertellen. Je moet je realiseren dat mensen verbaasd zijn, zich afvragen wat zij fout hebben gedaan, wat zij hadden kunnen doen om het te voorkomen of dat ze je 'ziek' kunnen verklaren. Je hoeft hun waardeoordeel niet te accepteren maar sta open voor wat ze te zeggen hebben. Soms kunnen beide partijen er iets van leren
• Leg uit dat 'uit de kast komen' een teken is van genegenheid voor en vertrouwen in die ander. Als iemand wil vertellen over de zelfbeschadiging dan is dat gewoonlijk omdat men moe is om dat stuk van zichzelf voor de ander te verzwijgen. De wens is om open te willen zijn en een vertrouwensbasis te hebben in plaats van altijd bang te moeten zijn voor afwijzing, haat of afkeer. Laat die ander weten dat de zelfbeschadiging niet bedoeld is om die ander te straffen, te manipuleren of schuldig te laten voelen
• Zoek een plek uit waar je ongestoord kunt praten. Zoek het juiste tijdstip uit voor een lang gesprek wanneer het de ander goed uitkomt. Doe het ook op een plaats waarin iedereen zich comfortabel voelt en niemand anders wat kan horen. Wanneer je gehaast bent, druk of angstig dat andere mensen het kunnen horen en erop kunnen reageren ben je minder goed in staat om je volledige aandacht bij het gesprek en de ander te houden
• Vertel het een ander niet in boosheid. Gebruik je zelfbeschadiging niet als een wapen, zoals: "Jij hebt mij laten snijden, branden, krabben, slaan!" om de liefde en begrip te krijgen die je juist zoekt. Wanneer je boos en verwijtend bent kan die ander in de verdediging gaan en ook boos worden. Het hele proces zal dan een ongewenste wending nemen en het is voor beiden onplezierig en onproductief. Bovendien kan het de kans op reacties waar je niet op zit te wachten vergroten
• Wanneer er een vriend(in) of een hulpverlener is die begrip heeft voor zelfbeschadiging kun je overwegen deze te vragen om bij het gesprek aanwezig te zijn. Een neutrale derde kan het gesprek rustig houden
• Het leveren van zoveel mogelijk informatie is cruciaal. Hoe meer iemand anders over iets weet, hoe minder angst er zal ontstaan. Veel mensen hebben nooit gehoord van zelfbeschadiging of hebben er rare sensationele artikelen over gelezen. Wees voorbereid en geef die ander titels of namen van boeken, artikelen, fotokopieën, uitdraaien, adressen, websites enzovoort. Verzamel zoveel mogelijk informatie zodat eventuele vragen accuraat en eerlijk beantwoord kunnen worden. Wanneer je die ander informatie geeft, check dan of deze niet overladen wordt met informatie en of hij/zij het niet liever gedoseerd wilt
• Moedig die ander aan om vragen te stellen. Wanneer die ander een vraag heeft en je weet het antwoord niet, zeg dan: "Ik weet het niet" of "Ik kan het niet zeggen" of "Ik kan er nu niet op ingaan". Wees zo open mogelijk indien je dat kunt. Misschien moet je anticiperen op de vragen. Je kunt andere mensen die al uit de kast gekomen zijn naar ideeën vragen. Het is belangrijk dat je een idee in je hoofd hebt over wat je met eventuele vragen wilt doen. Wil je behandeling? En wat voor soort? Wanneer je dat niet wilt, wat zijn je argumenten om niet in behandeling te gaan? Wil je dat die ander je helpt om te stoppen met de zelfbeschadiging of dat die ander jou helpt om er controle over te krijgen? Hoe kan die ander jou helpen? Wat is te indringend en wat niet? Het is belangrijk om grenzen daarin te stellen
• Het is niet nodig om onderwerpen aan te snijden die het gesprek kunnen verstoren. Begin niet met het in geuren en kleuren beschrijven van een ooit opgelopen wond met bijvoorbeeld 43 hechtingen en een bloedtransfusie. Het is het beste de beschrijving van de zelfbeschadiging te vermijden. Wanneer er naar gevraagd wordt, zeg dan alleen: "Ik heb in mijn pols gesneden" of "Ik heb tegen de muur geslagen en ik had blauwe plekken" of iets dergelijks. Zorg dat ze niet uit hun dak gaan. je kunt details geven, indien dat nodig is, in een andere gesprek
• Vertrouw op je eigen oordeel. Doe de dingen die goed voor je aanvoelen. Jij kent jezelf, je familie en vrienden beter
• Communiceer. Wees bereid om met die ander te praten over je eigen reacties gedurende het uit de kast komen. Vraag wat ze denken. Dit voorkomt communicatiestoornissen

Littekens zichtbare en onzichtbare
De diepte van de littekens die je kunt oplopen door zelfbeschadiging is niet te meten, sommige littekens zijn zichtbaar, andere niet. Mensen gaan op verschillende manieren met hun littekens om. Sommige zien ze als littekens die je in een gevecht hebt opgelopen en vinden het niet erg dat anderen ze zien. Anderen verbergen ze altijd, ze baden en slapen met kleren aan. Kies voor je zelfbeschadiging een plek die niet onmiddelijk zichtbaar is als je dat kunt, dat geeft je keuzevrijheid om je littekens wel of niet te laten zien. Als je zichtbare schade aan je gezicht toebrengt of je littekens zo maar laat zien moet je rekening houden met het feit dat de eerste indruk die mensen van je krijgen voor altijd anders is. Heel veel mensen zien eerst je littekens en dan pas jou. De verborgen littekens zien ze al helemaal niet, maar ze kunnen ze wel pijn laten doen.

Fysieke inwendige littekens
Als je jezelf met pillen beschadigt, voorwerpen inbrengt, overgeeft, alcohol of voedsel misbruikt, of voorwerpen doorslikt, dan krijg je daar geen zichtbare littekens van. Het beschadigt weefsel en psyche en dat kan op den duur erger zijn dan zichtbare littekens. Het is van belang dat je je ervan bewust bent dat je lichaam niet ontworpen is om zich van binnen te beschermen tegen snij- en brandwonden.

Emotionele inwendige littekens
Dit zijn de dingen die pijn blijven doen lang nadat ze gezegd of gedaan zijn. Een enkel kwaad woord kan een litteken veroorzaken en een enkele blik kan 'de wond' weer doen opengaan. Dit kunnen dingen zijn uit je verleden. De lichamelijke of zichtbare littekens die je jezelf toebrengt kunnen hier een uitdrukking van zijn of juist een manier om ze te onderdrukken. Lichamelijke pijn kan dragelijker zijn dan de emotionele pijn van je inwendige littekens. Het vervangen van een pijn door een ander maakt de pijn van geen van beide minder, maar je kunt het veiliger of beter hanteerbaar vinden. En misschien is het zorgen voor je wonden naderhand de enige gelegenheid die je hebt om te laten zien dat je om jezelf geeft.

Omgaan met onplezierige vragen
Vroeg of laat kan het gebeuren dat mensen op school, opleiding, (vrijwilligers)werk vragen stellen over wat je hebt aan je gezicht, armen, benen enzovoort. Soms kunnen deze vragen tactisch worden gesteld maar het kan ook op een ruwe manier gebeuren met als gevolg dat je je ongemakkelijk kunt voelen. Het kan gebeuren dat mensen geen vragen stellen maar je aan zitten staren, 'aapjeskijken'. Kinderen zijn veel directer en stellen in tegenstelling tot volwassenen vragen. Volwassenen zijn meer 'de staarders' en kunnen soms geniepig en met scheve ogen kijken of durven geen vragen te stellen.

Hoe je het aanpakt is heel persoons en situationeel gebonden. Vertel je de waarheid, de halve waarheid of gebruik je een leugentje om bestwil? Ook kun je je de ene keer heel sterk voelen en de andere keer wat minder. Hieronder staan wat vastomlijnde, bruikbare tips.

• De geloofwaardige leugen
• Vertel met tegenzin 'de waarheid'
• Zeg de waarheid recht in iemands gezicht
• Doe of je niet gehoord hebt
• Maak een grapje
• Non-verbale antwoorden

De geloofwaardige leugen
Evenwijdige littekens kunnen veroorzaakt zijn doordat je door een voorruit bent gegaan. Katten kunnen flink krabben, industriële processen zijn gevaarlijk! Waarschuwing: er kan naar bijzonderheden gevraagd worden. NB Deze aanpak kan ontslag tot gevolg hebben als de waarheid ontdekt wordt.

Vertel met tegenzin 'de waarheid'
Vertel zoveel van de waarheid dat mensen niet verder vragen, zoals: "Ik heb een probleem, ik doe mijzelf pijn". Dan kun je misschien een andere kant opkijken en van onderwerp veranderen.

Zeg de waarheid recht in iemands gezicht
Aan te bevelen als de gevolgen niet echt belangrijk zijn. Kijk de vragensteller recht in de ogen en vertel duidelijk en in begrijpelijke taal wat er precies gebeurd is. Je kunt hem/haar misschien dwingen het oogcontact te verbreken.

Doe of je niets gehoord hebt

Maak een grapje
Met humor kun je goed resultaten bereiken, het kan barrières slechten en het is fijn om iemand aan het lachen te maken. Het is nuttig om het gesprek een andere wending te geven, om bij goede vrienden de spanning te verminderen en om zonder schaamtegevoel indirect over de zelfbeschadiging te praten. Voorbeelden zijn: "Ik zit de laatste tijd niet zo lekker in mijn vel", "Ik had vreselijke hoofdpijn en hoopte dat die weg zou gaan", "Ik wou proberen of mijn mes wel scherp was", "Tatoeages zijn me te duur", "Je had die ander moeten zien - oh, die heb je gezien".

Non-verbale antwoorden
Als je iemand naar een deel van je lichaam ziet staren, staar dan terug. Misschien kijken ze dan een andere kant op of voelen zich zelf ongemakkelijk.

Het kan gebeuren dat, door de aandacht die mensen aan je uiterlijke littekens besteden, je innerlijke littekens geïrriteerd raken en gaan ontsteken. Die littekens kunnen echt of symbolisch zijn.

Omgaan met de littekens zelf
Als je je littekens moeilijk vindt en je er iets mee wilt doen, dan heb je drie opties:

1. Je kunt een manier vinden om je littekens te verbergen;
2. Je kunt de wonden zo goed mogelijk laten genezen waardoor het litteken ook mooier wordt en de schade tot een minimum teruggebracht wordt.
3. Je kunt je via de huisarts laten doorverwijzen naar een huidtherapeut of plastische chirurg om te proberen de schade (functioneel en/of cosmetisch) min of meer te herstellen.

Verbergen van littekens

• Littekens aan je hals en nekgebied kun je verbergen met sjaaltjes
• Littekens op je polsen kun je verbergen met lange mouwen, armbanden of een horloge
• Littekens op je armen en handen kun je ook verbergen met 'sleeves'. Sleeves zijn mooie arm/handschoenen. Deze worden eigenlijk gebruikt door mensen die een therapeutische elastische kous moeten dragen i.v.m. lymfoedeem en daaroverheen sleeves dragen
• In de zomer kun je T-shirts of bloesjes dragen met lange mouwen van licht materiaal (zijde, kant, gaasachtig katoen)
• Een zomers idee is bijvoorbeeld een open bloes met lange mouwen met daaronder een topje
• Littekens op de benen bij vrouwen kun je goed camoufleren met een panty of een maillot

Top