Diagnoses (DSM)

Biologisch

• ADHD (aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit)
• afwijkingen in het arousalniveau: minder gevoeligheid voor angst en pijn
• onvoldoende ontwikkelde remming van impulsen

Verder is de kans op een ASPS groter als er een ouder is met een ASPS. Dit is enerzijds een biologisch verhoogd risico anderzijds een beïnvloeding door de omgeving.

Psychologisch

• verwaarlozing (ook door onbegrensde verwennerij), onverschilligheid, kilheid, agressie van de opvoeders in de zeer vroege jeugd
• gebrek aan begeleiding, sturing en correctie door de opvoeders kan de kans verhogen dat een gedragsstoornis overgaat in een ASPS
• traumatische ervaringen, zoals verlatingen, misbruik of mishandeling
• sterk in de schaduw staan van een broer of zus die bewonderd wordt en niets fout kan doen

• aanleg voor impulsiviteit en stemmingswisselingen, dit heeft mogelijk te maken met een stoornis in de serotonine huishouding. Serotonine zorgt voor de prikkeloverdracht tussen zenuwcellen
• een tekort aan vermogen hebben tot 'mentaliseren'. Mentalisatie kan als volgt worden omschreven: Een mentaal proces waarin iemand impliciet en expliciet het gedrag van de ander begrijpt als voortkomende uit gemoedstoestanden, zoals: verlangens, behoeften, gevoelens, geloof en reden. Het is een functie die in de voorste gedeelte van de hersenen is gelokaliseerd en helpt mensen zichzelf en anderen te begrijpen

• gevoeligheid van het zintuiglijk systeem (lage drempel voor binnenkomen van prikkels)
• snelle activatie van het autonome zenuwstelsel

• onregelmatige bevestiging en bekrachtiging in de vroege jeugd, door veel verschillende personen
• een opvoedingsstijl met daarin: weinig kritiek of straf, positieve reacties op gedrag dat door de omgeving gewaardeerd werd en juist onregelmatigheid en onvoorspelbaarheid in de reacties op het kind
• theatrale ouder als voorbeeldfiguur
• veel concurrentie met broertjes en zusjes om de aandacht van de ouders
• aantrekkelijke eigenschappen (uiterlijk of sociaal) die leiden tot veel aandacht en waardering waarvan het kind vervolgens afhankelijk wordt

1. niet in staat zich te conformeren aan de maatschappelijke norm dat men zich aan de wet moet houden, zoals blijkt uit het bij herhaling tot handelingen komen die een reden voor arrestatie kunnen zijn
2. oneerlijkheid, zoals blijkt uit herhaaldelijk liegen, het gebruik van valse namen of anderen bezwendelen ten behoeve van eigen voordeel of plezier
3. impulsiviteit of onvermogen 'vooruit te plannen'
4. prikkelbaarheid en agressiviteit zoals blijkt uit bij herhaling komen tot vechtpartijen of geweldpleging
5. roekeloze onverschilligheid voor de veiligheid van zichzelf of anderen
6. constante onverantwoordelijkheid zoals blijkt uit het herhaaldelijk niet in staat zijn geregeld werk te behouden of financiële verplichtingen na te komen
7. ontbreken van spijtgevoelens, zoals blijkt uit de ongevoeligheid voor of het rationaliseren van het feit anderen gekwetst, mishandeld of bestolen te hebben

1. krampachtig proberen te voorkomen om feitelijk of vermeend in de steek gelaten te worden. N.B.: Reken hier niet het suïcidale of zelfbeschadigende gedrag toe, aangegeven in kenmerk 5.
2. een patroon van instabiele en intense intermenselijke relaties gekenmerkt door wisselingen tussen overmatig idealiseren en kleineren
3. identiteitsstoornis: duidelijk en aanhoudend instabiel zelfbeeld of zelfgevoel
4. impulsiviteit op ten minste twee gebieden die in potentie betrokkene zelf kunnen schaden (bijvoorbeeld geld verkwisten, seks, misbruik van middelen, roekeloos autorijden, vreetbuien). N.B.: Reken hier niet het suïcidale of zelfbeschadigende gedrag toe, aangegeven in kenmerk 5.
5. terugkerende suïcidale gedragingen, gestes of dreigingen, of zelfbeschadiging
6. stemmingswisselingen als gevolg van duidelijke reactiviteit van de stemming (bijvoorbeeld periodes van intense somberheid, prikkelbaarheid of angst meestal enkele uren durend en slechts zelden langer dan een paar dagen)
7. chronisch gevoel van leegte
8. inadequate, intense woede of moeite kwaadheid te beheersen (bijvoorbeeld frequente driftbuien, aanhoudende woede of herhaaldelijk vechtpartijen)
9. voorbijgaande, aan stress gebonden achterdocht of ernstige dissociatieve verschijnselen

1. voelt zich niet op zijn/haar gemak in situaties waarin hij/zij niet in het centrum van de belangstelling staat
2. de communicatie met anderen wordt vaak gekenmerkt door ongepast seksueel verleidelijk of uitdagend gedrag
3. toont snel wisselende en oppervlakkige emotionele uitingen
4. maakt voortdurend gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht op zichzelf te vestigen
5. heeft een manier van spreken die uitermate indrukwekkend is en waarbij details ontbreken
6. toont zelfdramatiserende, theatrale en overdreven uitingen van emoties
7. is suggestibel, dat wil zeggen gemakkelijk beïnvloedbaar door anderen of de omstandigheden
8. beschouwt relaties als meer intiem dan deze in werkelijkheid zijn

1. heeft een opgeblazen gevoel van eigen belangstelling (bijvoorbeeld overdrijft eigen prestaties en talenten, verwacht als superieur erkend te worden zonder de erbij horende prestaties)
2. is bezig met fantasieën over onbeperkte successen, macht, genialiteit, schoonheid of ideale liefde
3. gelooft dat hij of zij 'heel speciaal' en uniek is en alleen begrepen kan worden door, of hoort om te gaan, met andere heel speciale mensen of mensen (of instellingen) met een hoge status
4. verlangt buitensporige bewondering
5. heeft een gevoel bijzondere rechten te hebben dat wil zeggen onredelijke verwachtingen van een uitzonderlijk welwillende behandeling of een automatisch meegaan met zijn of haar verwachtingen
6. exploiteert anderen, dat wil zeggen maakt misbruik van anderen om zijn of haar eigen doeleinden te bereiken
7. heeft gebrek aan empathie: is niet bereid de gevoelens van anderen te erkennen of zich ermee te vereenzelvigen
8. is vaak afgunstig of meent dat anderen op hem of haar afgunstig zijn
9. is arrogant of toont hooghartig gedrag of houdingen

1. Algemeen diagnostisch onderzoek;
2. Persoonlijkheidsdiagnostisch onderzoek.

1. De descriptieve diagnostiek;
2. Psychodynamische diagnostiek;
3. Onderzoek naar persoonlijkheidsdimensies.

• of er sprake is van een persoonlijkheidsstoornis
• zo ja, welke persoonlijkheidsstoornis(sen) of welke kenmerken aanwezig zijn

• Structurele diagnostiek
• Ontwikkelingsprofiel

• Personality Disorder Questionnaire -4 (PDQ-4)
• International Personality Disorder Examination (IPDE)
• Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI)
• Vragenlijst voor Kenmerken van de Persoonlijkheid (VKP)

In grote lijn zijn de behandelvormen in te delen in twee categorieën:

1. Klachtgerichte behandeling;
2. Op persoonlijkheidsproblemen gerichte behandeling.

Inleiding

Eén blik in de kranten is voldoende om een indruk te krijgen van de narigheid die een mens zoal kan overkomen. Om een paar voorbeelden te noemen: auto-ongelukken, brand, zinloos geweld, een ramp, een gewelddadige beroving, een aanranding of verkrachting. Deze gebeurtenissen hebben gemeen dat ze de normale menselijke ervaringen ver te boven gaan en dat iemands gevoel van basisveiligheid er tijdelijk of langdurig ernstig door kan worden aangetast.

Het letsel dat zo'n gebeurtenis bij een mens aanricht, zowel lichamelijk als geestelijk (psychisch) wordt trauma genoemd. Trauma betekent letterlijk ernstig letsel, verwonding. Hoewel er tussen mensen verschillen bestaan, is het soms verbazingwekkend hoeveel narigheid mensen kunnen doorstaan en dat op eigen kracht zodanig kunnen verwerken, dat er geen blijvende schade ontstaat. Verwerken betekent dat men het een plaats kan geven in zijn leven of er een betekenis aan kan geven, waarmee men verder kan.

Soms lukt het proces van verwerken niet of niet goed. Dan spreken we van een posttraumatische stress-stoornis (PTSS). Dat wil zeggen een stoornis die ontstaat na het oplopen van lichamelijk en/of geestelijk letsel. Deze stoornis gaat gepaard met forse stressverschijnselen die zowel lichamelijk als psychisch van aard kunnen zijn. Het geestelijk letsel wordt ook wel psychotrauma genoemd.

Ontstaansgeschiedenis

Hoewel de oorzaak van PTSS duidelijk is, namelijk de traumatische ervaring, is het moeilijk te zeggen waarom sommige mensen wel en anderen niet aan PTSS gaan lijden. Niet alleen de aard, ernst en duur van het trauma spelen hierbij een rol. Van groot belang voor het ontstaan van PTSS zijn ook:

• De betekenis van het trauma voor het individu op dat moment in diens leven; deze betekenis is onder andere leeftijdsgebonden
• De al of niet ervaren opvang, steun en erkenning door de omgeving
• De wijze waarop iemand geleerd heeft zicht te weer te stellen of opgewassen is tegen problemen

Voorbeelden en kenmerken

Het DSM-IV zegt het volgende over de PTSS:

A. De betrokkene is blootgesteld aan een traumatische ervaring waarbij beide van de volgende van toepassing zijn:

1. betrokkene heeft ondervonden, is getuige geweest van of werd geconfronteerd met één of meer gebeurtenissen die een feitelijke of dreigende dood of een ernstige verwonding met zich meebracht, of die een bedreiging vormde voor de fysieke integriteit van betrokkene of van anderen
2. tot de reacties van betrokkene behoorde intense angst, hulpeloosheid of afschuw. N.B.: Bij kinderen kan dit zich in plaats hiervan uiten in chaotisch of onrustig gedrag

B. De traumatische gebeurtenis wordt voortdurend herbeleefd op één (of meer) van de volgende manieren:

1. terugkerende en zich opdringende onaangename herinneringen aan de gebeurtenis, met inbegrip van voorstellingen, gedachten of waarnemingen. N.B.: Bij jonge kinderen kan dit zich uiten in de vorm van terugkerende spelletjes waarin de thema's of aspecten van het trauma worden uitgedrukt.
2. terugkerende akelige dromen over de gebeurtenis. N.B.: Bij kinderen kunnen angstdromen zonder herkenbare inhoud voorkomen.
3. handelen of voelen alsof de traumatische gebeurtenis opnieuw plaatsvindt (hiertoe behoren ook het gevoel van het opnieuw te beleven, illusies, hallucinaties en dissociatieve episodes met flashback, met inbegrip van die welke voorkomen bij het ontwaken of tijdens een vergiftiging). N.B.: Bij jonge kinderen kunnen trauma-specifieke heropvoeringen voorkomen
4. intens psychisch lijden bij blootstelling aan interne of externe prikkels die een aspect van de traumatische gebeurtenis symboliseren of erop lijken
5. lichamelijke reacties bij blootstelling aan interne of externe prikkels die een aspect van de traumatische gebeurtenis symboliseren of erop lijken

C. Aanhoudend vermijden van prikkels die bij het trauma hoorden of afstomping van de algemene reactiviteit (niet aanwezig voor het trauma) zoals blijkt uit drie (of meer) van de volgende:

1. pogingen gedachten, gevoelens of gesprekken horend bij het trauma vermijden
2. pogingen activiteiten, plaatsen of mensen die herinneringen oproepen aan het trauma te vermijden
3. onvermogen zich een belangrijk aspect van het trauma te herinneren
4. duidelijk verminderde belangstelling voor of deelneming aan belangrijke activiteiten
5. gevoelens van onthechting of vervreemding van anderen
6. beperkt uiten van emotie (bijvoorbeeld niet in staat gevoelens van liefde te hebben)
7. gevoel een beperkte toekomst te hebben (bijvoorbeeld verwacht geen carrière te zullen maken, geen huwelijk, geen kinderen, of geen normale levensverwachting)

D. Aanhoudende symptomen van verhoogde prikkelbaarheid (niet aanwezig voor het trauma) zoals blijkt uit twee (of meer) van de volgende:

1. moeite met inslapen of doorslapen
2. prikkelbaarheid of woedeuitbarstingen
3. moeite met concentreren
4. overmatige waakzaamheid
5. overdreven schrikreacties

E. Duur van de stoornis (symptomen in B. C en D) langer dan één maand.

F. De stoornis veroorzaakt duidelijk lijden of beperkingen in het sociaal of beroepsmatig functioneren of het functioneren op andere belangrijke terreinen.

Diagnose

Het vaststellen van de PTSS gebeurd door het gebruik van de volgende meetinstrumenten, te weten:

• Posttraumatic Diagnostic Scale (PDS)
• State Dissociation Questionnaire (SDQ)

• Impact of Event Scale (IES)
• Spielberger's State Anxiety (STAI)
• Peritraumatic Dissociative Experiences Questionnaire (PDEQ)
• Mississippi Rating Scale for Combat relatet PTSS, civilian version (MISS)
• Trauma Screening Questionnaire (TSQ)
• RISK(10)

• Impact of Event Scale (IES)
• Beck Depressiona Inventory (BDI)
• Beck Anxiety Inventory (BAI)
• General Health Questionnaire (GHQ)

• Screening Tool for Early Predictors of PTSS (STEPP)

• Clinician-Administered PTSD for Children and Adolescents (CAPS-CA)
• Child Abuse and Trauma Questionnaire (CATS)
• Multidimensional Anxiety Scale for Children 10 (MASC-10)
• Children's Depression Inventory - S (CDI-S)
• Schok Verwerkings Lijst voor Kinderen
• Schok Verwerkings Lijst voor Jonge Kinderen

Behandeling

Er bestaan verschillende manieren om PTSS te behandelen. Variërend van de Korte Eclectische Psychotherapie (KEP) en Eye Movement Desentization and Reprocessing (EMDR) tot exposure-therapie en zelfinstructietraining (SIT) maar ook de cognitieve verwerkingstherapie. Dit alles eventueel in combinatie met medicatie.

Voor meer informatie

Kenniscentrum PTSS Noord-Nederland

Stichting Impact, Landelijk Kenniscentrum Psychosociale Zorg na rampen

Startpagina Trauma

Angst, Dwang en Fobie stichting (ADF)

Bron: Folder: In gesprek over: Posttraumatische stress-stoornis - Als verwerking niet lukt van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie.

1. Amnesie;
2. Depersonalisatie;
3. Derealisatie;
4. Identiteitsverwarring;
5. Identiteitswijziging.

1. Beelden die lijken op de dissociatieve identiteitsstoornis maar die niet voldoen aan alle criteria van deze stoornis. Tot de voorbeelden horen beelden waarbij a) er geen twee of meer scherp van elkaar te onderscheiden identiteiten of persoonlijkheidstoestanden zijn of b) amnesie voor belangrijke persoonlijke gegevens niet voorkomt.
2. Derealisatie niet vergezeld door depersonalisatie bij volwassenen.
3. Dissociatieve toestanden, die voorkomen bij personen die langdurig en intensief onderworpen waren aan gedwongen intense beïnvloeding (bijvoorbeeld hersenspoeling, heropvoeding of indoctrinatie als gevangene).
4. Dissociatieve trancetoestand: eenmalig of episodische stoornissen in het bewustzijn, identiteit of geheugen die op bepaalde plaatsen en culturen inheems zijn. Bij dissociatieve trance is er sprake van een vernauwing van het besef van de directe omgeving of stereotype gedragingen of bewegingen die beleefd worden als buiten de eigen controle te liggen. Bij bezetenheidstrance is er sprake van de vervanging van het normale besef van de eigen identiteit door een nieuwe identiteit, hetgeen toegeschreven wordt aan de invloed van een geest, macht, godheid, of een ander persoon en gaat samen met stereotype 'onwillekeurige' bewegingen of amnesie. Tot de voorbeelden horen amok (Indonesië), bebainan (Indonesië), latah (Maleisië), pibloktoq (Noordelijke poolstreken), ataque de nervios (Latijns-Amerika) en bezetenheid (India). De dissociatieve stoornis of trancestoornis is niet een normaal fenomeen van een geaccepteerde collectief cultureel of religieus gebruik.
5. Verlies van bewustzijn, stupor of coma en niet te schrijven aan een lichamelijke aandoening.
6. Ganser-syndroom: het geven van 'er-net-naast-antwoorden' (bijvoorbeeld 2 plus 2 is 5), voor zover het niet samengaat met dissociatieve amnesie of dissociatieve fugue.

• Adolescent Dissociative Experiences Scale-II (A-DES)
• Dissociative Experiences Scale (DES)
• Dissociation Questionnaire (DIS-Q)
• Cambridge Depersonalization Scale (CDS)
• Child Dissociative Checklist (CDC)
• Steinberg Depersonalization Questionnaire
• Structured Clinical Interview for DSM-IV Dissociative disorders (SCID-D)

• Somatoform Dissociation Questionnaire (SDQ-20)

• Schedules for Clinical Assessment in Neuropsychiatry (SCAN)
• Composite Diagnostic Interview (CIDI)

1. Het type dissociatieve stoornis die de cliënt heeft. De ene dissociatieve stoornis is de andere niet en vereist daarom zo zijn eigen aanpak;
2. De oorzaak die tot het ontstaan van een dissociatieve stoornis heeft geleid verschillend kan zijn.

1. Klachtgerichte behandeling;
2. Op de dissociatieve stoornis gerichte behandeling.

1. Stabilisatie en symptoomreductie;
2. Behandeling van traumatische herinneringen;
3. Reïntegratie en rehabilitatie.

1. depressieve stemming gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag, zoals blijkt uit ofwel subjectieve mededelingen (bijvoorbeeld voelt zich verdrietig of leeg) ofwel observatie door anderen (bijvoorbeeld lijkt betraand). N.B.: Kan bij kinderen of adolescenten ook prikkelbare stemming zijn
2. duidelijke vermindering van interesse of plezier in alle of bijna alle activiteiten gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag (zoals blijkt uit subjectieve mededelingen of uit observatie door anderen)
3. duidelijke gewichtsvermindering zonder dat dieet gehouden wordt of gewichtstoeneming (bijvoorbeeld meer dan 5 procent van het lichaamsgewicht in één maand), of bijna elke dag afgenomen of toegenomen eetlust. N.B.: Bij kinderen moet gedacht worden aan het niet bereiken van de te verwachten gewichtstoeneming
4. moeite met inslapen of doorslapen, bijna elke dag
5. lichamelijke onrust of remming (waarneembaar door anderen, en niet alleen maar subjectief gevoel van rusteloosheid of vertraagdheid), bijna elke dag
6. moeheid of verlies van energie, bijna elke dag
7. gevoelens (die waanachtig kunnen zijn) van waardeloosheid of buitensporige of onterechte schuldgevoelens (niet alleen maar zelfverwijten of schuldgevoel over het ziek zijn), bijna elke dag
8. verminderd vermogen tot nadenken of concentratie of besluiteloosheid (ofwel subjectief vermeld ofwel geobserveerd door anderen), bijna elke dag
9. terugkerende gedachten aan de dood (niet alleen de vrees dood te gaan), terugkerende suïcidegedachten zonder dat er specifieke plannen gemaakt zijn, of een suïcidepoging of een specifiek plan om suïcide te plegen

1. slechte eetlust of teveel eten
2. moeite met inslapen of doorslapen
3. weinig energie of moeheid
4. gering gevoel van eigenwaarde
5. slechte concentratie of moeilijkheden om tot een besluit te komen
6. gevoelens van hopeloosheid

1. opgeblazen gevoel van eigenwaarde of grootheidsideeën
2. afgenomen behoefte aan slaap (bijvoorbeeld voelt zich uitgerust na slechts drie uur slaap)
3. spraakzamer dan gebruikelijk of spreekdrang
4. gedachtenvlucht of de subjectieve beleving dat de gedachten jagen
5. verhoogde afleidbaarheid (dat wil zeggen de aandacht wordt te gemakkelijk getrokken door onbelangrijke of niet terzake doende van buiten komende prikkels)
6. toeneming van doelgerichte activiteit (ofwel sociaal, op het werk of op school ofwel seksueel) of psychomotore onrust
7. zich overmatig bezig houden met aangename activiteiten waarbij een grote kans op pijnlijke gevolgen (bijvoorbeeld betrokkene houdt zich intens bezig met een ongeremde koopwoede, seksuele indiscreties, of zakelijk onverstandige investeringen)

1. opgeblazen gevoel van eigenwaarde of grootheidsideeën
2. afgenomen behoefte aan slaap (bijvoorbeeld voelt zich uitgerust na slechts drie uur slaap)
3. spraakzamer dan gebruikelijk of spreekdrang
4. gedachtenvlucht of de subjectieve beleving dat de gedachten jagen
5. verhoogde afleidbaarheid (dat wil zeggen de aandacht wordt te gemakkelijk getrokken door onbelangrijke of niet terzake doende van buiten komende prikkels)
6. toeneming van doelgerichte activiteit (ofwel sociaal, op het werk of op school ofwel seksueel) of psychomotore onrust
7. zich overmatig bezig houden met aangename activiteiten waarbij een grote kans op pijnlijke gevolgen (bijvoorbeeld betrokkene houdt zich intens bezig met een ongeremde koopwoede, seksuele indiscreties, of zakelijk onverstandige investeringen)

1. De descriptieve diagnostiek;
2. Met behulp van meetinstrumenten.

• of er sprake is van een depressie of dysthymie
• zo ja, de indeling in licht, matig, ernstig, psychotisch, (gedeeltelijk) hersteld (bij depressie)
• zo ja, de indeling vroege dysthymie, late dysthymie en dysthymie met atypische kenemerken

• Hamilton Depressieschaal (HDRS-6)
• Beck Depressieschaal (BDI)
• Symptomen Checklist (SCL-90)
• Medical Outcomes Scale (MOS-SF-36)
• Personality Disorder Questionnaire -4+ (PDQ-4+)

• Structured Clinical Interview for DSM-IV (SCID)
• Composite International Diagnostic Interview (CIDI)
• Mini-International Neuropsychiatric Interview (MINI)

• Hamilton Rating Scale for Depression (HRSD)
• Montgomery-Asberg Depression Scale (MADRS)
• Inventory for Depressive Symptomatology (IDS-C)

• Inventory for Depressive Symptomatology (IDS-SR)
• Self-Rating Depression Scale (SDS) van Zung

• Young Mania Rating Scale (YMRS)
• Bech-Rafaelsen Mania Scale (BR-MAS)

Voor meer informatie

Kenniscentrum Nederlandse Studie naar Depressie en Angst

Het DSM-IV zegt het volgende over de somatisatiestoornis:

A. Een voorgeschiedenis van vele lichamelijke klachten, beginnend voor het dertigste jaar, een aantal jaren aanwezig, die geleid hebben tot het zoeken van behandeling of tot duidelijke beperkingen in het sociale of beroepsmatige functioneren of het functioneren op andere belangrijke terreinen.

B. Aan elk van de volgende kenmerken moet zijn voldaan, waarbij de afzonderlijke symptomen op elk moment in het beloop van de stoornis kunnen voorkomen:

1. vier pijnklachten: een voorgeschiedenis van pijn die verband houdt met ten minste vier verschillende lokalisaties of functies (bijvoorbeeld hoofd, buik, rug, gewrichten, ledematen, borst, anus, tijdens de menstruatie, tijdens de geslachtsgemeenschap of tijdens het plassen)
2. twee maag-darm klachten: een voorgeschiedenis van ten minste twee maag-darm klachten en anders dan pijn (bijvoorbeeld misselijkheid, opgeblazen gevoel, braken buiten de zwangerschap, diarree of intolerantie voor een aantal voedingsmiddelen)
3. één seksuele klacht: een voorgeschiedenis met tenminste één klacht op het gebied van de seksualiteit of voortplanting en anders dan pijn (bijvoorbeeld seksuele onverschilligheid, problemen bij erectie of zaadlozing, onregelmatige menstruatie, overvloedige menstruele bloedingen, braken tijdens de gehele duur van de zwangerschap)
4. één pseudoneurologisch symptoom: een voorgeschiedenis met ten minste één symptoom of uitvalsverschijnsel dat doet denken aan een neurologische aandoening en niet beperkt is tot pijn (conversiesymptomen zoals stoornissen in de coördinatie of evenwicht, verlamming of gelokaliseerde spierzwakte, slikproblemen of brok in de keel, stem kwijt zijn, vasthouden van urine, hallucinaties, verlies van de tast- of pijnzin, dubbelzien, blindheid, toevallen; dissociatieve verschijnselen zoals geheugenverlies; of bewustzijnsverlies anders dan flauwvallen)

1. na adequaat medisch onderzoek is geen van de symptomen van kenmerk B. eerder toe te schrijven aan een bekende lichamelijke aandoening of het directe effect van een middel (bijvoorbeeld drug, geneesmiddel)
2. indien er een lichamelijke aandoening is die hiermee verband houdt, zijn de lichamelijke klachten of de hieruit volgende sociale of beroepsmatige beperkingen ernstiger dan verwacht zou worden op grond van de voorgeschiedenis en wat de patiënt/cliënt kan mededelen aan de arts, lichamelijk onderzoek of laboratoriumuitslagen

• Minder goed sociaal contact kunnen maken
• Minder goed kunnen praten of communiceren
• Minder de fantasie gebruiken
• Een star patroon van zich herhalende, typische bezigheden
  

a. duidelijke stoornissen in het gebruik van verschillende vormen van nonverbaal ge drag, zoals oogcontact, gelaatsuitdruk king, lichaamshoudingen, en gebaren om de sociale interactie te bepalen
b. er niet in slagen met leeftijdgenoten tot re laties te komen, die passen bij het ontwik kelingsniveau
c. tekort in het spontaan proberen met ande ren plezier, bezigheden of prestaties te de len (bijvoorbeeld het niet laten zien, bren gen of aanwijzen van voorwerpen die van betekenis zijn)
d. afwezigheid van sociale of emotionele we derkeringheid

a. achterstand in of volledige afwezigheid van de ontwikkeling van de gesproken taal (niet samengaarnd met een poging dit te compenseren met alternatieve communicatiemiddelen zoals gebaren of mimiek)
b. bij individuen met voldoende spraak duidelijke beperkingen in het vermogen een gesprek met anderen te beginnen of te on derhouden
c. stereotiep en herhaald taalgebruik of eigenaardig woordgebruik
d. afwezigheid van gevarieerd spontaan fantasiespel (doen-alsof spelletjes’) of sociaal imiterend spel (nadoen’ spelletjes) passend bij het ontwikkelingsniveau

a. sterke preoccupatie met één of meer stereotiepe en beperkte patronen van belangstelling die abnormaal is ofwel in intensiteit ofwel in richting
b. duidelijk rigide vastzitten aan specifieke niet-functionele routines of rituelen
c. stereotiepe en zich herhalende motorische maniërismen (bijvoorbeeld fladderen of draaien met hand of vingers of complexe bewegingen met het hele lichaam)
d. aanhoudende preoccupatie met delen van voorwerpen

1. duidelijk normale prenatale en perinatale ontwikkeling
2. duidelijk normale psychomotore ontwikkeling gedurende de eerste vijf maanden na de geboorte
3. normale schedelomvang bij de geboorte

1. afname van de schedelgroei tussen de leeftijd van vijf maanden en 48 maanden
2. verlies van eerder verworven doelgerichte handvaardigheden tussen de leeftijd van vijf maanden en dertig maanden met de hierop volgende ontwikkeling van stereotiepe handbewegingen (bijvoorbeeld handen wringen of ‘handenwassen’)
3. verlies van sociale betrokkenheid vroeg in het beloop (hoewel sociale interactie zich later wel ontwikkelt)
4. optreden van een slechte coördinatie van het lopen of de bewegingen van de romp
5. ernstige beperkingen in de ontwikkeling van de expressieve en receptieve taal met ernstige psychomotorische achterstand

1. expressieve en receptieve taal
2. sociale vaardigheden en aanpassingsgedrag
3. zindelijkheid voor urine en ontlasting
4. spel
5. motorische vaardigheden

1. kwalitatieve beperkingen in sociale interacties (bijvoorbeeld beperkingen van het nonverbale gedrag, er niet in slagen relaties met leeftijd genoten te ontwikkelen, gebrek aan sociale en emotionele wederkeringheid)
2. kwalitatieve beperkingen van de communica tie (bijvoorbeeld achterstand in of afwezigheid van gesproken taal, onvermogen een gesprek met anderen te beginnen of te onderhouden, stereotiep en zich herhalend taalgebruik, af wezigheid van fantasiespel (‘doen-alsof’ spelletjes))
3. beperkte, zich herhalende en stereotiepe patronen van gedrag, belangstelling en activiteiten, waartoe ook behoren motorische stereotypieën en maniërismen

1. duidelijke stoornissen in het gebruik van veel voudig nonverbaal gedrag zoals oogcontact, gelaatsuitdrukking, lichaamshoudingen en ge baren om de sociale interactie te bepalen
2. er niet in slagen met leeftijdgenoten tot bij het ontwikkelingsniveau passende relaties te komen
3. tekort in het spontaan proberen met anderen plezier, bezigheden of prestaties te delen (bij voorbeeld het niet laten zien, brengen of aan wijzen van voorwerpen die van betekenis zijn)
4. afwezigheid van sociale of emotionele wederkerigheid

1. sterke preoccupatie met één of meer stereotiepe en beperkte patronen van belangstelling die abnormaal is in ofwel intensiteit of aan dachtspunt
2. duidelijk rigide vastzitten aan specifieke niet functionele routines of rituelen
3. stereotiepe en zich herhalende motorische maniërismen (bijvoorbeeld fladderen of draaien met hand of vingers of complexe bewegingen met het hele lichaam)
4. aanhoudende preoccupatie met delen van voorwerpen

• Anamnesegesprek
• Spelkameronderzoek
• Schoolobservatie
• Intelligentieonderzoek/niveaubepaling
• Psychiatrischonderzoek
• Psychologisch onderzoek
• Neuropsychologisch onderzoek
• Lichamelijk onderzoek

• Ontwikkelingsanamnese
• Individuele gesprekken en tests
• Heteroanamnese bij partner of goede bekende
• Psychiatrisch onderzoek
• Psychologisch onderzoek
• Neuropsychologisch onderzoek
• Lichamelijk onderzoek

1. Vermindering van de draaglast van het gezin. Vroegtijdige onderkenning is van essentieel belang. In elk behandelingsplan moeten de ouders worden betrokken. Informatie over de stoornis is belangrijk, zodat ouders het gedrag van hun kind leren begrijpen om er goed mee om te kunnen gaan. Ouderbegeleiding en hometraining spelen hier op in;
2. Verbetering van het algehele functioneren van het kind. Communicatie, socialisatie, spel, motoriek e.a. behoeven specifieke en individuele aandacht;
3. Vermijden sociale druk. Een cliënt met autisme wordt vaak rustiger als ze kunnen ontsnappen aan sociale druk, op geregelde tijden alleen kunnen zijn.

• Holding therapie
• Son-Rise Programma (Kaufmanmethode of Optionmethode)

• Auditieve Integratie Therapie (AIT)
• Tomatistherapie
• Facilitated Communication

• Doman en Delcatio therapie
• Brain Stimulated Method (BSM)
• Neuro Emotionele Integratie (NEI)
• Zintuiglijke Hiërarchie (van Soest therapie)